Οι ερωτήσεις ανοικτού και κλειστού τύπου διαφέρουν σε ένα σημείο: ποιος διατυπώνει την απάντηση. Στην ερώτηση κλειστού τύπου ο ερωτώμενος διαλέγει από απαντήσεις που έχετε ετοιμάσει εσείς, ενώ στην ερώτηση ανοικτού τύπου απαντά με δικά του λόγια. Οι κλειστές ερωτήσεις δίνουν απαντήσεις που μετρώνται και συγκρίνονται γρήγορα. Οι ανοικτές φέρνουν στο φως ό,τι δεν είχατε προβλέψει, αλλά απαιτούν περισσότερο κόπο και από τον ερωτώμενο και από εσάς. Γι’ αυτό τα περισσότερα ερωτηματολόγια αποτελούνται κυρίως από κλειστές ερωτήσεις. Το άρθρο είναι για όποιον φτιάχνει ερωτηματολόγιο έρευνας, όχι σχολικό διαγώνισμα: θα βρείτε παραδείγματα, πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα με στοιχεία από έρευνες, την επιλογή «Άλλο» και την κωδικοποίηση των ανοικτών απαντήσεων.
Με λίγα λόγια
- Οι κλειστές ερωτήσεις απαντώνται γρήγορα και μετρώνται εύκολα, αλλά η λίστα επιλογών επηρεάζει τις απαντήσεις.
- Οι ανοικτές ερωτήσεις δίνουν αυθόρμητες απαντήσεις και αποκαλύπτουν το απρόβλεπτο, αλλά μένουν συχνότερα αναπάντητες και χρειάζονται κωδικοποίηση.
- Η επιλογή «Άλλο» δεν διορθώνει μια ελλιπή λίστα: λίγοι τη χρησιμοποιούν.
- Οι ανοικτές απαντήσεις μετρώνται: μόλις τις ομαδοποιήσετε σε κατηγορίες, τις μετράτε όπως τις κλειστές.
Τι είναι οι ερωτήσεις ανοικτού τύπου;
Η ερώτηση ανοικτού (ή ανοιχτού) τύπου δεν έχει επιλογές απάντησης: ο ερωτώμενος γράφει την απάντηση με δικά του λόγια σε ένα πεδίο κειμένου. Συνήθως ξεκινά με «Τι», «Πώς», «Γιατί» ή «Πείτε μας για…».
Στο Survey.gr οι ανοικτές ερωτήσεις είναι στην καρτέλα «Ανοιχτό κείμενο»: «Μονή γραμμή» για σύντομη απάντηση, «Πολλαπλές γραμμές» για γνώμη, «Γραμμές κειμένου» για λίγες σύντομες απαντήσεις. Τον «Ελάχιστο αριθμό χαρακτήρων» να τον χρησιμοποιείτε σπάνια: μπορεί να αποθαρρύνει τους συμμετέχοντες.
Μια ανοικτή ερώτηση μπορεί να ζητά και αριθμό, π.χ. πόσους εργαζόμενους έχει η επιχείρηση. Τους ακριβείς αριθμούς είναι συνήθως καλύτερο να τους ζητάτε ανοικτά, γιατί τα διαστήματα που προτείνετε μπορεί να αλλοιώσουν όσα δηλώνουν οι ερωτώμενοι, ιδίως για ό,τι δεν μετρούν με ακρίβεια, όπως οι ώρες τηλεόρασης. Εξαίρεση είναι τα ευαίσθητα ποσά, όπως το εισόδημα: πολλοί αρνούνται να δώσουν ακριβές ποσό, οπότε εκεί προτείνετε διαστήματα.
Παραδείγματα ερωτήσεων ανοικτού τύπου
- «Τι πληροφορίες αναζητούσατε στον ιστότοπό μας;»
- «Τι θα αλλάζατε στην εξυπηρέτησή μας, αν υπάρχει κάτι;»
- «Γιατί επιλέξατε αυτό το σεμινάριο;»
- «Πώς μάθατε για εμάς;»
Τι είναι οι ερωτήσεις κλειστού τύπου;
Η ερώτηση κλειστού τύπου δίνει έτοιμη λίστα απαντήσεων και ο ερωτώμενος επιλέγει μία ή περισσότερες. Οι επιλογές πρέπει να είναι διεξοδικές και αμοιβαίως αποκλειόμενες: να καλύπτουν κάθε πιθανή απάντηση χωρίς να επικαλύπτονται.
Τα διαστήματα «20–30» και «30–40» επικαλύπτονται: πού ανήκει κάποιος 30 ετών; Σωστά είναι τα «κάτω από 20», «20–29», «30–39» και ούτω καθεξής έως «60 και άνω». Αν χρειάζεστε την ακριβή ηλικία, ζητήστε την ως αριθμό.
Παραδείγματα ερωτήσεων κλειστού τύπου
Τα βασικά είδη, με ένα παράδειγμα και το όνομα του στοιχείου στο Survey.gr:
| Είδος | Παράδειγμα | Στο Survey.gr |
|---|---|---|
| Διχοτομική (ναι/όχι) | «Έχετε ψωνίσει από το ηλεκτρονικό μας κατάστημα τους τελευταίους 12 μήνες;» Ναι / Όχι | «Μία απάντηση» |
| Μία απάντηση από λίστα | «Σε ποια ηλικιακή ομάδα ανήκετε;» Κάτω από 20 / 20–29 / … / 60 και άνω | «Μία απάντηση» |
| Περισσότερες από μία απαντήσεις | «Ποια μέσα κοινωνικής δικτύωσης χρησιμοποιείτε; Επιλέξτε όσα ισχύουν.» | «Πολλαπλές απαντήσεις» |
| Κλίμακα αξιολόγησης | «Πόσο ικανοποιημένοι είστε από την εξυπηρέτηση;» Από «Πολύ ικανοποιημένος/η» έως «Πολύ δυσαρεστημένος/η» | «Μία απάντηση», «Οδηγός», «Αξιολόγηση με αστέρια» |
| Κατάταξη | «Κατατάξτε κατά σημασία: τιμή, ποιότητα, χρόνος παράδοσης.» Με μεγάλη λίστα κουράζει τον ερωτώμενο. | «Κατάταξη» |
| Πτυσσόμενο μενού | «Σε ποια περιφέρεια μένετε;» Μία από τις 13 περιφέρειες | «Πτυσσόμενα μενού» |
| Πίνακας | Πολλές δηλώσεις με την ίδια κλίμακα, π.χ. για την ποιότητα, την τιμή και την παράδοση | Καρτέλα «Πίνακας», π.χ. «Κλίμακα Likert» |
Το πτυσσόμενο μενού και ο πίνακας είναι τρόποι εμφάνισης, όχι ξεχωριστά είδη: το μενού είναι ερώτηση μίας απάντησης για μεγάλες, γνωστές λίστες, και ο πίνακας βάζει πολλές τέτοιες ερωτήσεις σε γραμμές, με κοινή κλίμακα. Περισσότερα θα βρείτε στο άρθρο πώς να δημιουργήσετε ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής.
Πώς στήνεται μια κλίμακα αξιολόγησης
Δώστε λεκτική ετικέτα σε κάθε βαθμίδα, όχι μόνο στα άκρα. Σε κλίμακα από το αρνητικό στο θετικό βάλτε ενδιάμεση επιλογή: χωρίς αυτήν, όσοι έχουν ουδέτερη άποψη διαλέγουν στην τύχη μία από τις βαθμίδες δίπλα στη μέση.
Προτιμήστε κλίμακα που ονομάζει αυτό που μετράτε («Πολύ ικανοποιημένος/η» … «Πολύ δυσαρεστημένος/η») από δηλώσεις «συμφωνώ – διαφωνώ», γιατί οι άνθρωποι τείνουν να συμφωνούν ανεξάρτητα από το περιεχόμενο. Προσθέστε «Δεν ισχύει» για όσους δεν μπορούν να απαντήσουν· το «Δεν ξέρω» από μόνο του δεν βελτιώνει τα δεδομένα. Όπου οι δηλώσεις χρειάζονται, όπως συχνά σε ένα ερωτηματολόγιο για πτυχιακή εργασία, βάλτε τις σε πίνακα «Κλίμακα Likert».
Η ίδια ερώτηση σε ανοικτή και σε κλειστή μορφή
Η διαφορά φαίνεται καλύτερα στην ίδια ερώτηση: «Μακαρόνια ή πίτσα απόψε;» είναι κλειστή, «Τι θέλετε να φάμε απόψε;» ανοικτή. Ακολουθούν δύο τυπικές ερωτήσεις έρευνας σε τρεις μορφές.
| Κλειστή | Ανοικτή | Κλειστή με «Άλλο» και πεδίο κειμένου |
|---|---|---|
| «Πώς πηγαίνετε συνήθως στη δουλειά; Αν χρησιμοποιείτε περισσότερους από έναν τρόπους, επιλέξτε αυτόν με τον οποίο κάνετε το μεγαλύτερο μέρος της διαδρομής.» Αυτοκίνητο (οδηγός) / Αυτοκίνητο (συνεπιβάτης) / Μηχανή ή σκούτερ / Λεωφορείο, τρόλεϊ, μετρό ή τραμ / Προαστιακός ή τρένο / Ποδήλατο ή πατίνι / Με τα πόδια / Εργάζομαι από το σπίτι | «Πώς πηγαίνετε συνήθως στη δουλειά;» | Η ίδια λίστα και επιπλέον η επιλογή «Άλλο» με πεδίο κειμένου |
| «Πόσο ικανοποιημένοι είστε από την παράδοση της παραγγελίας σας;» Πολύ ικανοποιημένος/η / Ικανοποιημένος/η / Ούτε ικανοποιημένος/η ούτε δυσαρεστημένος/η / Δυσαρεστημένος/η / Πολύ δυσαρεστημένος/η | «Πώς σας φάνηκε η παράδοση της παραγγελίας σας;» | Δεν ισχύει: μια κλίμακα δεν έχει «Άλλο». Μετά από αυτήν, βάλτε την προαιρετική ερώτηση «Ποιος είναι ο κύριος λόγος για τη βαθμολογία σας;» |
Αν η λίστα δεν είχε το ποδήλατο ή τη μηχανή, όσοι μετακινούνται έτσι θα αναγκάζονταν να δώσουν λάθος απάντηση, και λίγοι θα χρησιμοποιούσαν το «Άλλο».
Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα των ερωτήσεων κλειστού τύπου
Οι ερωτήσεις κλειστού τύπου κερδίζουν σε ταχύτητα και σε ευκολία ανάλυσης, αλλά η λίστα τους επηρεάζει τις απαντήσεις.
Πλεονεκτήματα:
- Απαντώνται γρήγορα. Η επιλογή από λίστα είναι πιο εύκολη από τη διατύπωση μιας απάντησης.
- Μετρώνται και συγκρίνονται εύκολα. Το Survey.gr τις δείχνει αμέσως σε ραβδόγραμμα ή διάγραμμα πίτας, και με τις ίδιες επιλογές συγκρίνετε έρευνες από χρονιά σε χρονιά.
- Ξεκαθαρίζουν την ερώτηση. Οι επιλογές δείχνουν τι ακριβώς εννοείτε, και αυτό μπορεί να κάνει τις απαντήσεις πιο ακριβείς.
Μειονεκτήματα:
- Η λίστα κατευθύνει τις απαντήσεις. Μετά τις προεδρικές εκλογές του 2008 στις ΗΠΑ, το Pew Research Center ρώτησε ψηφοφόρους ποιο ζήτημα μέτρησε περισσότερο όταν αποφάσιζαν τι θα ψηφίσουν. Όταν ο συνεντευκτής διάβαζε πέντε επιλογές και ανάμεσά τους ήταν «η οικονομία», τη διάλεξε το 58%· όταν η ερώτηση ήταν ανοικτή, την ανέφερε μόνο το 35%.
- Πρέπει να ξέρετε από πριν τις πιθανές απαντήσεις. Όποιος δεν βρίσκει τη δική του απάντηση διαλέγει κάτι που δεν εκφράζει τη γνώμη του. Στο ίδιο πείραμα, με τις πέντε επιλογές μόλις το 8% ανέφερε κάτι άλλο· με την ανοικτή ερώτηση, το 43%.
- Η σειρά μετράει. Όσοι συμπληρώνουν μόνοι τους το ερωτηματολόγιο, διαδικτυακά ή σε χαρτί, διαλέγουν συχνότερα τις πρώτες επιλογές. Το Survey.gr τις εμφανίζει με τη σειρά που τις γράψατε, οπότε βάλτε τις σε λογική σειρά: χρονολογική, αλφαβητική ή τη σειρά της κλίμακας.
Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα των ερωτήσεων ανοικτού τύπου
Η ερώτηση ανοικτού τύπου αφήνει τον ερωτώμενο να απαντήσει με δικά του λόγια: αποκαλύπτει το απρόβλεπτο, αλλά μένει συχνότερα αναπάντητη και θέλει επεξεργασία.
Πλεονεκτήματα:
- Η απάντηση είναι του ερωτώμενου. Καμία λίστα δεν τον κατευθύνει, όμως η διατύπωση επηρεάζει κι αυτή: το «Τι σας άρεσε στην εξυπηρέτησή μας;» προϋποθέτει ότι κάτι άρεσε, ενώ το «Τι θα αλλάζατε, αν υπάρχει κάτι;» αφήνει χώρο και για το «τίποτα». Μη βάζετε στην ερώτηση επαίνους, επικρίσεις ή παραδείγματα· για τις καθοδηγητικές ερωτήσεις έχουμε ξεχωριστό άρθρο.
- Αποκαλύπτουν το απρόβλεπτο. Στο κλασικό πείραμα των Howard Schuman και Stanley Presser (1979) για το τι εκτιμούν οι άνθρωποι σε μια δουλειά, οι περισσότερες ανοικτές απαντήσεις έμειναν έξω από τις πέντε επιλογές της κλειστής εκδοχής.
- Εξηγούν το γιατί. Η κλίμακα δείχνει πόσο ικανοποιημένος είναι ο πελάτης· η ανοικτή ερώτηση εξηγεί τον λόγο, με φράσεις που μπορείτε να παραθέσετε.
Μειονεκτήματα:
- Μένουν πολύ συχνότερα αναπάντητες. Στο διαδικτυακό πάνελ του Pew Research Center, σύμφωνα με στοιχεία του 2021, περίπου το 1–2% άφηνε αναπάντητη μια κλειστή ερώτηση, ενώ μια ανοικτή κατά μέσο όρο περίπου το 18%. Οι αναπάντητες αυξάνονταν όταν η ερώτηση ζητούσε μερικές προτάσεις αντί για μία λέξη.
- Θέλουν περισσότερο κόπο. Το γράψιμο είναι πιο αργό από την επιλογή. Σε έρευνα του Pew Research Center του 2023, όσοι απαντούσαν από κινητό ή tablet άφηναν τις ανοικτές ερωτήσεις αναπάντητες συχνότερα από όσους απαντούσαν από υπολογιστή (15% έναντι 11%) και έγραφαν πιο σύντομα. Είναι διαφορά που παρατηρήθηκε, όχι απόδειξη ότι φταίει η συσκευή.
- Χρειάζονται επεξεργασία. Κάποιος πρέπει να διαβάσει και να ομαδοποιήσει τις απαντήσεις. Και αφού ορισμένες ομάδες αφήνουν τις ανοικτές ερωτήσεις αναπάντητες συχνότερα, οι απαντήσεις μπορεί να μην εκπροσωπούν όλους εξίσου.
- Συγκεντρώνουν προσωπικά δεδομένα που δεν ζητήσατε. Κάποιοι γράφουν ονόματα συναδέλφων ή στοιχεία υγείας, και σε μικρή ομάδα το ύφος μπορεί να προδώσει τον συντάκτη. Μη ζητάτε ονόματα, πείτε στην ερώτηση τι να παραλείψουν και αφαιρέστε ό,τι αποκαλύπτει ταυτότητα πριν παραθέσετε ή μοιραστείτε απαντήσεις.
Μην ενεργοποιείτε την «Υποχρεωτική απάντηση» στις ανοικτές ερωτήσεις: όταν η απάντηση επιβάλλεται, περισσότεροι εγκαταλείπουν το ερωτηματολόγιο (Stieger, Reips και Voracek, 2007).
Η επιλογή «Άλλο»: κλειστή ερώτηση με πεδίο κειμένου
Η κλειστή ερώτηση με επιλογή «Άλλο» έχει μία επιπλέον επιλογή, «Άλλο (παρακαλώ προσδιορίστε)», με πεδίο κειμένου· γι’ αυτό τη λένε και «υβριδική». Οι επιλογές της λίστας μετρώνται όπως σε κάθε κλειστή ερώτηση. Τα κείμενα στο «Άλλο» είναι ανοικτές απαντήσεις: τα προσθέτετε σε μια υπάρχουσα επιλογή ή τα ομαδοποιείτε σε νέες.
Το «Άλλο» όμως δεν διορθώνει μια ελλιπή λίστα, επειδή οι περισσότεροι μένουν στις επιλογές που βλέπουν. Αν το διαλέξουν πολλοί, κάτι λείπει: προσθέστε τις συχνότερες απαντήσεις τους ως επιλογές. Πώς φτιάχνετε μια πλήρη λίστα εξηγούμε στις συμβουλές για τη διατύπωση ερωτήσεων έρευνας.
Στο Survey.gr το «Άλλο» υπάρχει στις ερωτήσεις «Μία απάντηση», «Πολλαπλές απαντήσεις» και «Πτυσσόμενα μενού», στον «Οδηγό» και στις περισσότερες ερωτήσεις με φωτογραφίες ή σε πίνακα. Στη ρύθμιση «Εμφάνιση επιλογής 'Άλλο'» διαλέγετε «Ως γραμμή κειμένου» ή «Ως πεδίο κειμένου». Τα κείμενα εμφανίζονται χωριστά στις «Άλλες απαντήσεις», χωρίς ομαδοποίηση.
Κωδικοποίηση: πώς μετράτε τις ανοικτές απαντήσεις
Οι ανοικτές απαντήσεις είναι ποιοτικά δεδομένα, αλλά μόλις τις ομαδοποιήσετε σε κατηγορίες τις μετράτε και τις συγκρίνετε όπως τις κλειστές. Αυτό λέγεται κωδικοποίηση.
- Διαβάστε ένα μέρος των απαντήσεων και σχεδιάστε κατηγορίες. Ξεκινήστε με αναλυτικές κατηγορίες, όπως συστήνει η καναδική στατιστική υπηρεσία Statistics Canada: λίγες κατηγορίες κρύβουν τις διαφορές, και μια μεγάλη ομάδα «Άλλο» δεν λέει σχεδόν τίποτα. Τις αναλυτικές τις ενώνετε εύκολα αργότερα· μια γενική τη χωρίζετε μόνο αν ξαναδιαβάσετε όλες τις απαντήσεις.
- Αντιστοιχίστε κάθε απάντηση σε κάθε κατηγορία που αναφέρει. Μια απάντηση μπορεί να πάρει δύο ή τρεις κωδικούς (σε ερώτηση για τον κύριο λόγο, μόνο έναν), γι’ αυτό το άθροισμα των ποσοστών μπορεί να ξεπεράσει το 100%.
- Ελέγξτε με δεύτερο άτομο, που κωδικοποιεί ανεξάρτητα ένα μέρος των απαντήσεων.
Παράδειγμα: πέντε πελάτες απαντούν στην ερώτηση «Τι θα αλλάζατε στη συνεργασία μας, αν υπάρχει κάτι;»
| Απάντηση | Κατηγορίες |
|---|---|
| «Το δέμα ήρθε με δύο μέρες καθυστέρηση.» | Παράδοση |
| «Να απαντάτε πιο γρήγορα στα email.» | Εξυπηρέτηση |
| «Τα μεταφορικά είναι ακριβά και η παράδοση άργησε.» | Τιμή, Παράδοση |
| «Η υπάλληλος στο τηλέφωνο δεν ήταν ευγενική.» | Εξυπηρέτηση |
| «Το δέμα έφτασε τσακισμένο.» | Παράδοση |
Την παράδοση την αναφέρουν τρεις στους πέντε (60%), την εξυπηρέτηση δύο (40%) και την τιμή ένας (20%): σύνολο 120%, γιατί μία απάντηση ανήκει σε δύο κατηγορίες.
Στο Survey.gr οι ανοικτές απαντήσεις εμφανίζονται στα αποτελέσματα σε λίστα· την ομαδοποίηση την κάνετε εσείς, σε στήλες, αφού τις πάρετε με την «Εξαγωγή σε Excel». Δύο τέτοιες ερωτήσεις, για τα δυνατά σημεία και για τις προτάσεις, έχει το έτοιμο ερωτηματολόγιο ικανοποίησης πελατών.
Συνοψίζοντας
Οι κλειστές ερωτήσεις είναι για ό,τι μπορείτε να απαριθμήσετε και θέλετε να μετρήσετε· οι ανοικτές για το απρόβλεπτο, τις αιτίες και τους ακριβείς αριθμούς. Αν δεν είστε βέβαιοι ότι η λίστα είναι πλήρης, προσθέστε «Άλλο», αλλά μη βασίζεστε σε αυτό για να καλύψει όσα λείπουν. Κρατήστε λίγες ανοικτές ερωτήσεις και αποφασίστε από την αρχή ποιος θα διαβάσει τις απαντήσεις.
Σε ξεχωριστό άρθρο εξηγούμε πότε χρησιμοποιούμε ανοιχτές ή κλειστές ερωτήσεις και πώς τις συνδυάζουμε σε ένα ερωτηματολόγιο.
Έτοιμο πρότυπο: ερωτηματολόγιο ικανοποίησης πελατών
12 ερωτήσεις έτοιμες για αποστολή: κλίμακες, πίνακες και ερωτήσεις επιλογής, και ανάμεσά τους 2 ανοικτές για τα σχόλια των πελατών.
Δείτε το πρότυπο