Συνεντευξιαστής είναι όποιος κάνει τις ερωτήσεις μιας έρευνας πρόσωπο με πρόσωπο ή στο τηλέφωνο και καταγράφει τις απαντήσεις. Η μεροληψία του συνεντευξιαστή (ή επίδραση του συνεντευξιαστή) είναι η επιρροή του σε αυτές τις απαντήσεις και λειτουργεί με δύο τρόπους. Μπροστά σε κάποιον που ακούει, οι άνθρωποι δίνουν πιο αποδεκτές απαντήσεις και επηρεάζονται από το ποιος ρωτά, οπότε τα αποτελέσματα μετατοπίζονται· και οι απαντήσεις του ίδιου συνεντευξιαστή μοιάζουν μεταξύ τους, οπότε μεγαλώνει το περιθώριο σφάλματος. Η διαδικτυακή έρευνα, που ο ερωτώμενος συμπληρώνει μόνος, αφαιρεί τον συνεντευξιαστή: όλοι διαβάζουν τις ίδιες λέξεις και κανείς δεν ακούει την απάντηση. Όμως κανείς δεν κρατά το ενδιαφέρον ούτε εξηγεί μια ερώτηση, η έρευνα φτάνει μόνο σε όσους είναι online και οι απαντήσεις αλλάζουν όταν αλλάζει ο τρόπος συλλογής. Ο οδηγός είναι για όσους κάνουν συνεντεύξεις ή σκέφτονται να περάσουν στο διαδίκτυο.
Τα βασικά σημεία
- Μπροστά σε συνεντευξιαστή οι άνθρωποι δίνουν πιο αποδεκτές απαντήσεις, και ορισμένες αλλάζουν ανάλογα με το ποιος ρωτά.
- Οι απαντήσεις που συγκεντρώνει ένας συνεντευξιαστής μοιάζουν μεταξύ τους: τα αποτελέσματα δεν μετατοπίζονται, αλλά το περιθώριο σφάλματος μεγαλώνει.
- Στη διαδικτυακή έρευνα ο συνεντευξιαστής λείπει, αλλά κανείς δεν κρατά το ενδιαφέρον ούτε εξηγεί τις ερωτήσεις, και απαντούν λιγότεροι.
- Κρατήστε συνεντευξιαστή για μεγάλες ή σύνθετες έρευνες και για όσους δεν είναι online· αλλιώς περάστε στο διαδίκτυο και ελέγξτε για βιαστικές απαντήσεις.
Τι είναι η μεροληψία του συνεντευξιαστή
Η μεροληψία του συνεντευξιαστή είναι η επιρροή του στις απαντήσεις: με την παρουσία του, με τον τρόπο που ρωτά και με το ποιος είναι. Ένα μέρος της είναι συστηματικό σφάλμα και σπρώχνει τις απαντήσεις προς μία κατεύθυνση. Το άλλο είναι τυχαίο: οι διαφορές ανάμεσα στους συνεντευξιαστές μεγαλώνουν το περιθώριο σφάλματος, και, αυστηρά μιλώντας, αυτό δεν είναι μεροληψία αλλά διακύμανση λόγω συνεντευξιαστή.
Πρώτον, οι άνθρωποι λένε σε όποιον τους ακούει ό,τι ακούγεται αποδεκτό (κοινωνική επιθυμητότητα): πολλοί απαντούν σε ορισμένες ερωτήσεις αλλιώς στο τηλέφωνο, με συνεντευξιαστή, και αλλιώς όταν συμπληρώνουν μόνοι τους μια διαδικτυακή έρευνα, σημειώνει η AAPOR, η αμερικανική ένωση ερευνητών κοινής γνώμης, στις βέλτιστες πρακτικές της. Δείτε πώς θέτετε ευαίσθητες ερωτήσεις σε ερωτηματολόγιο.
Δεύτερον, ορισμένες απαντήσεις αλλάζουν με το ποιος ρωτά. Σε μια αμερικανική έρευνα, σε ορισμένες ερωτήσεις για τους ρόλους των φύλων, άνδρες και γυναίκες έδωσαν απαντήσεις πιο ευνοϊκές για την ισότητα όταν τους ρωτούσε γυναίκα· σε πολλές άλλες, το φύλο του συνεντευξιαστή δεν έκανε διαφορά (Kane και Macaulay, 1993). Η επίδραση είναι πιο πιθανή σε ερωτήσεις για ορατά χαρακτηριστικά του συνεντευξιαστή, όπως το φύλο ή η εθνοτική καταγωγή, ή για συμπεριφορές που οι άνθρωποι διστάζουν να παραδεχτούν, όπως η χρήση ουσιών (Davis και συνεργάτες, 2010).
Τρίτον, κάθε συνεντευξιαστής ρωτά λίγο διαφορετικά, οπότε οι απαντήσεις που συγκεντρώνει μοιάζουν μεταξύ τους. Το περιθώριο σφάλματος μεγαλώνει, τόσο περισσότερο όσο περισσότερες συνεντεύξεις κάνει ο καθένας· στην Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα (European Social Survey), το πόσο μεγάλωνε έτσι το περιθώριο διέφερε πολύ από χώρα σε χώρα (Zins και Burgard, 2020).
Πώς εμφανίζεται στη διάρκεια της συνέντευξης
Το μεγαλύτερο μέρος της επιρροής έρχεται όταν ο συνεντευξιαστής απομακρύνεται από το κείμενο του ερωτηματολογίου, συνήθως χωρίς να το καταλάβει. Ο πίνακας δείχνει έξι συνηθισμένες περιπτώσεις και τι αλλάζει στη διαδικτυακή έρευνα.
| Τι συμβαίνει | Τι πάει στραβά στα δεδομένα | Στη διαδικτυακή έρευνα χωρίς συνεντευξιαστή |
|---|---|---|
| Μετά από πολλές συνεντεύξεις, το «Ποιο είναι το αγαπημένο σας πιάτο σε αυτό το εστιατόριο;» γίνεται «Ποιο είναι το αγαπημένο σας πιάτο;» | Οι απαντήσεις παύουν να αφορούν το εστιατόριο και διαφέρουν ανά συνεντευξιαστή και ανά ώρα | Όλοι διαβάζουν τις ίδιες λέξεις |
| Κάποιοι επιβάτες ακούν «Με τι πληρώνετε τις διαδρομές σας;» και άλλοι «Τι εισιτήριο βγάζετε;» | Η δεύτερη διατύπωση σπρώχνει προς το εισιτήριο και όχι προς την κάρτα· οι δύο ομάδες δεν συγκρίνονται | Όλοι διαβάζουν τις ίδιες λέξεις |
| Ένας πελάτης απαντά «φούξια»· η λίστα έχει μωβ και ροζ, και ο συνεντευξιαστής σημειώνει μωβ | Η ερμηνεία του συνεντευξιαστή αντικαθιστά την απάντηση | Ο ερωτώμενος διαλέγει μόνος του ή γράφει τη δική του λέξη στο «Άλλο (παρακαλούμε εξηγήστε)», και αργότερα ένα άτομο κωδικοποιεί αυτές τις απαντήσεις με τον ίδιο κανόνα για όλες |
| Στο «Σας αρέσει το παγωτό;» ο ερωτώμενος απαντά μόνο με ένα νεύμα | Ο συνεντευξιαστής καταγράφει μια κίνηση όπως τη διαβάζει ο ίδιος | Ο ερωτώμενος επιλέγει μια απάντηση |
| Ο συνεντευξιαστής υποθέτει ότι μια γυναίκα δεν θα ήθελε χειρωνακτική εργασία και παραλείπει τις σχετικές ερωτήσεις | Οι απαντήσεις αντανακλούν την υπόθεση του συνεντευξιαστή | Εμφανίζονται όλες οι ερωτήσεις, εκτός αν κάποιες τις παρακάμπτει ένας κανόνας λογικής που ορίσατε εσείς |
| Ο συνεντευξιαστής διαβάζει φωναχτά τις επιλογές | Οι ερωτώμενοι τείνουν να διαλέγουν την τελευταία που άκουσαν | Οι ερωτώμενοι τείνουν να διαλέγουν τις πρώτες που βλέπουν· η σειρά μετρά και εδώ |
Γι’ αυτό οι συνεντευξιαστές εκπαιδεύονται να διαβάζουν κάθε ερώτηση ακριβώς όπως είναι γραμμένη (δείτε την ενότητα «Αν δουλεύετε με συνεντευξιαστές: πώς μειώνετε την επιρροή τους»).
Τι αφαιρεί η διαδικτυακή έρευνα χωρίς συνεντευξιαστή
Χωρίς συνεντευξιαστή, όλοι διαβάζουν την ίδια διατύπωση, και κανείς δεν ακούει, δεν καταγράφει και δεν ερμηνεύει την απάντηση. Σε μια μεγάλη αμερικανική σύγκριση, οι τηλεφωνικές απαντήσεις είχαν περισσότερα τυχαία σφάλματα μέτρησης, περισσότερες απαντήσεις με ελάχιστη προσπάθεια και περισσότερες κοινωνικά αποδεκτές απαντήσεις από ό,τι οι διαδικτυακές απαντήσεις μελών πάνελ εξοικειωμένων με τις έρευνες (Chang και Krosnick, 2009). Σε μελέτη όπου οι απαντήσεις διασταυρώθηκαν με τα αρχεία ενός πανεπιστημίου, οι διαδικτυακές απαντήσεις σε ευαίσθητα θέματα ήταν πιο κοντά στα αρχεία από τις τηλεφωνικές (Kreuter, Presser και Tourangeau, 2008).
Η κοινωνική επιρροή όμως δεν εξαφανίζεται: ακόμη και εκεί, κάποιοι αρνήθηκαν στο διαδίκτυο όσα έδειχναν τα αρχεία, και η διατύπωση των ερωτήσεων εξακολουθεί να μετρά. Όποιος στέκεται δίπλα, όπως ένας σερβιτόρος στο τραπέζι ή ένας προϊστάμενος στο γραφείο, επαναφέρει μέρος της επιρροής. Στείλτε τον σύνδεσμο ώστε ο καθένας να απαντά μόνος, από τη δική του συσκευή.
Τι χάνετε όταν λείπει ο συνεντευξιαστής
Χωρίς συνεντευξιαστή, κανείς δεν κρατά το ενδιαφέρον ούτε εξηγεί τις ερωτήσεις, απαντούν λιγότεροι, και τα αποτελέσματα δεν συγκρίνονται άμεσα με αποτελέσματα συνεντεύξεων.
Κανείς δεν κρατά το ενδιαφέρον του ερωτώμενου
Οι εκπαιδευμένοι συνεντευξιαστές καθοδηγούν τον ερωτώμενο στις δύσκολες ερωτήσεις και τον ενθαρρύνουν να συνεχίσει (AAPOR). Στο διαδίκτυο, κάποιοι απαντούν με την ελάχιστη προσπάθεια (στη βιβλιογραφία, satisficing): διαλέγουν «Δεν γνωρίζω» ή τη μεσαία επιλογή, παραλείπουν ερωτήσεις, δίνουν την ίδια απάντηση σε όλες τις γραμμές ενός πίνακα. Σε ένα πείραμα με πρωτοετείς φοιτητές στο Βέλγιο, όσοι απάντησαν στο διαδίκτυο διάλεξαν πιο συχνά το «Δεν γνωρίζω» και τη μέση της κλίμακας και άφησαν αναπάντητες περισσότερες ερωτήσεις από όσους ρωτήθηκαν πρόσωπο με πρόσωπο, και τελείωσαν πιο γρήγορα (Heerwegh και Loosveldt, 2008). Η αμερικανική σύγκριση με το τηλέφωνο βρήκε το αντίθετο· οι δύο μελέτες συνέκριναν διαφορετικούς τρόπους και διαφορετικούς ανθρώπους, οπότε οι διαδικτυακές απαντήσεις δεν είναι πάντα καλύτερες ούτε πάντα χειρότερες. Προσφέρετε το «Δεν γνωρίζω» μόνο όπου είναι πραγματική απάντηση.
Κανείς δεν εξηγεί μια ερώτηση
Το ερωτηματολόγιο πρέπει να εξηγεί μόνο του τι ζητά. Γράψτε μια σύντομη εισαγωγή και οδηγίες συμπλήρωσης.
Ποιος μπορεί και ποιος θέλει να απαντήσει
Η διαδικτυακή έρευνα φτάνει μόνο σε όσους είναι online και μπορείτε να προσεγγίσετε, και κατά μέσο όρο απαντούν λιγότεροι από ό,τι με τους άλλους τρόπους συλλογής στοιχείων· ο συνεντευξιαστής μπορεί επίσης να πείσει όσους διστάζουν. Δείτε πού υστερεί η διαδικτυακή έρευνα. Ένα χαμηλό ποσοστό απόκρισης είναι προειδοποίηση, όχι απόδειξη μεροληψίας.
Οι απαντήσεις αλλάζουν όταν αλλάζει ο τρόπος συλλογής
Όταν μια έρευνα με συνεντευξιαστές περάσει στο διαδίκτυο, ορισμένες απαντήσεις αλλάζουν λόγω του τρόπου συλλογής και όχι επειδή άλλαξαν οι απόψεις, κυρίως σε ευαίσθητες ή κοινωνικά φορτισμένες ερωτήσεις. Σημειώστε το όταν συγκρίνετε με προηγούμενα χρόνια και κρατήστε ίδιες τη διατύπωση και τη σειρά των ερωτήσεων.
Πότε ο συνεντευξιαστής είναι ακόμη η καλύτερη επιλογή
Κρατήστε συνεντευξιαστή όταν:
- η έρευνα είναι μεγάλη ή σύνθετη και χρειάζεται σχέση εμπιστοσύνης, πρόσωπο με πρόσωπο·
- οι ερωτώμενοι μπορεί να χρειαστούν ουδέτερη βοήθεια σε κάποιες ερωτήσεις·
- μέρος της ομάδας δεν είναι online ή δυσκολεύεται να διαβάσει ένα ερωτηματολόγιο, όπως οι ηλικιωμένοι κάτοικοι ενός χωριού·
- το να απαντήσουν πολλοί από μια ομάδα που διστάζει ή δύσκολα προσεγγίζεται μετρά περισσότερο από το κόστος·
- χρειάζεστε διευκρινιστικές ερωτήσεις για τις ανοιχτές απαντήσεις.
Οι συνεντεύξεις πρόσωπο με πρόσωπο κοστίζουν συνήθως περισσότερο από κάθε άλλον τρόπο, και οι τηλεφωνικές περισσότερο από τις διαδικτυακές, επειδή χρειάζονται συνεντευξιαστές (AAPOR).
Αν δουλεύετε με συνεντευξιαστές: πώς μειώνετε την επιρροή τους
Η επιρροή μικραίνει όταν οι συνεντευξιαστές ακολουθούν πιστά το ερωτηματολόγιο και εσείς ελέγχετε ότι το κάνουν:
- Ζητήστε τους να διαβάζουν κάθε ερώτηση ακριβώς όπως είναι γραμμένη, μαζί με τις επιλογές απάντησης.
- Μάθετέ τους να βοηθούν ουδέτερα, επαναλαμβάνοντας την ερώτηση ή ρωτώντας «Κάτι άλλο;», αντί να υποδεικνύουν απάντηση.
- Ζητήστε τους να μη δείχνουν ποτέ συμφωνία, έκπληξη ή αποδοκιμασία.
- Εκπαιδεύστε τους με δοκιμαστικές συνεντεύξεις· μετά παρακολουθήστε μερικές συνεντεύξεις ή ξανακαλέστε μερικούς ερωτώμενους για έλεγχο.
- Μοιράστε τις συνεντεύξεις σε περισσότερους συνεντευξιαστές αντί να δώσετε σε λίγους ένα μεγάλο μερίδιο.
Διαδικτυακή έρευνα στο Survey.gr: οι έλεγχοι που αντικαθιστούν τον συνεντευξιαστή
Φτιάξτε τις ερωτήσεις ώστε να μη χρειάζεται ερμηνεία, και μετά ελέγξτε αν κάποιοι απάντησαν βιαστικά.
- Όπου οι επιλογές μπορεί να μην καλύπτουν κάθε απάντηση, στη ρύθμιση «Εμφάνιση επιλογής 'Άλλο'» διαλέξτε «Ως γραμμή κειμένου»: ο ερωτώμενος γράφει στο «Άλλο (παρακαλούμε εξηγήστε)», και τα κείμενα εμφανίζονται στις «Άλλες απαντήσεις» των αποτελεσμάτων.
- Επιλέξτε «Υποχρεωτική απάντηση» μόνο όπου μια κενή απάντηση αχρηστεύει τη συμμετοχή, ποτέ σε ευαίσθητες ερωτήσεις· σε αυτές προσθέστε την επιλογή «Προτιμώ να μην απαντήσω».
- Στις «Ατομικές απαντήσεις», κάθε συμμετοχή δείχνει την ένδειξη «Χρόνος ανταπόκρισης» δίπλα στον μέσο όρο της έρευνας. Χρόνος πολύ κάτω από τον μέσο όρο, με την ίδια απάντηση σε όλες τις γραμμές των πινάκων, είναι ένδειξη βιασύνης. Ο μέσος όρος όμως μετρά και τον χρόνο που ένα ερωτηματολόγιο έμεινε ανοιχτό πριν υποβληθεί: συγκρίνετε με τον δικό σας χρόνο ανάγνωσης και εξετάστε αυτές τις συμμετοχές αντί να τις διαγράψετε μόνο λόγω χρόνου.
- Στην ίδια σελίδα, οι «Μη συμπληρωμένες απαντήσεις» μετρούν και τις ερωτήσεις που έκρυψε ή παρέκαμψε ένας κανόνας λογικής· σε έρευνα με λογική, λάβετέ τις υπόψη μόνο για ερωτήσεις που είδαν όλοι.
- Στην «Περίληψη», το «Ποσοστό ολοκλήρωσης» δείχνει πόσοι από όσους ξεκίνησαν την έρευνα την ολοκλήρωσαν.
Υποσχεθείτε εμπιστευτικότητα, όχι ανωνυμία: τα αποτελέσματα παρουσιάζονται μόνο συγκεντρωτικά, χωρίς χωριστά στοιχεία για ομάδες κάτω των 10 ατόμων· το Survey.gr δεν κρύβει τις μικρές ομάδες, οπότε το μέγεθός τους το ελέγχετε εσείς. Με ενεργή την παρακολούθηση συμμετοχών (από προεπιλογή είναι απενεργοποιημένη), κάθε απάντηση σε πρόσκληση μέσω email συνδέεται με τον παραλήπτη της, και η πρόσκληση τον ενημερώνει γι’ αυτό.
Με λίγα λόγια
Όποιος ρωτά αλλάζει τις απαντήσεις: με όσα λένε οι άνθρωποι σε κάποιον που ακούει, με το ποιος είναι και με τον τρόπο που ρωτά. Στη διαδικτυακή έρευνα η επιρροή του λείπει, έρχονται όμως απαντήσεις με ελάχιστη προσπάθεια, λιγότεροι και εν μέρει άλλοι ερωτώμενοι και ασυνέχεια με τις παλαιότερες συνεντεύξεις. Διαλέξτε με βάση τις ερωτήσεις και τους ανθρώπους σας· στο διαδίκτυο, γράψτε επιλογές που δεν θέλουν ερμηνεία και ελέγξτε για βιασύνη.
Αν ρωτάτε τους πελάτες ενός εστιατορίου, ξεκινήστε από το έτοιμο πρότυπο παρακάτω.
Έτοιμο πρότυπο: ερωτηματολόγιο εστιατορίου
Το πρότυπο έχει 7 ερωτήσεις. Ο πελάτης απαντά μόνος του, στο κινητό του, από κωδικό QR στο τραπέζι ή στον λογαριασμό.
Δείτε το πρότυπο