Οι ασαφείς ερωτήσεις σε ένα ερωτηματολόγιο σάς δίνουν απαντήσεις που δεν μπορείτε να χρησιμοποιήσετε: μια ερώτηση λειτουργεί μόνο όταν όλοι οι ερωτώμενοι την καταλαβαίνουν όπως την εννοούσατε. Τρία πράγματα το εμποδίζουν: η περίπλοκη διατύπωση (ορολογία, συντομογραφίες, διπλή άρνηση), η ασάφεια (αόριστο θέμα, λέξεις όπως «συχνά», περίοδος που δεν δηλώνεται) και το μήκος (εξηγήσεις μέσα στην ερώτηση, πίνακας με πολλές γραμμές). Όποιος δεν καταλαβαίνει μια ερώτηση μπορεί να μαντέψει, να την προσπεράσει ή να σταματήσει, και μια απάντηση σε ερώτηση που παρανοήθηκε μοιάζει στα αποτελέσματα με όλες τις άλλες. Ακολουθούν μια διόρθωση για κάθε πρόβλημα και δύο απλοί έλεγχοι που εντοπίζουν πολλά από όσα δεν βλέπετε στο δικό σας προσχέδιο: η ανάγνωση φωναχτά και μια δοκιμή με λίγα άτομα σαν τους ερωτώμενούς σας.
Τα βασικά σημεία
- Γράψτε με τις λέξεις των ερωτώμενων: χωρίς ορολογία, ανεξήγητες συντομογραφίες και διπλή άρνηση.
- Δηλώστε το θέμα, την περίοδο και τι πρέπει να μετρήσει ο ερωτώμενος· όταν χρειάζεστε αριθμό, ρωτήστε πόσες φορές σε συγκεκριμένη περίοδο αντί για «συχνά» ή «τακτικά».
- Κρατήστε την ερώτηση σε μία πρόταση, με τον ορισμό πριν από αυτήν ή στην περιγραφή της. Και ο πίνακας είναι ερώτηση: λίγες, σύντομες γραμμές.
- Διαβάστε κάθε ερώτηση φωναχτά και ζητήστε από λίγα άτομα σαν τους ερωτώμενούς σας να σκέφτονται φωναχτά όσο απαντούν.
Περίπλοκη διατύπωση: ορολογία, συντομογραφίες και διπλή άρνηση
Μια ερώτηση είναι περίπλοκη όταν έχει λέξεις που οι ερωτώμενοι δεν χρησιμοποιούν ή μια σύνταξη που πρέπει να ξεμπλέξουν πριν απαντήσουν. Το Pew Research Center και η AAPOR, η αμερικανική ένωση ερευνητών κοινής γνώμης, συμφωνούν: σύντομες ερωτήσεις, με απλές και συγκεκριμένες λέξεις που καταλαβαίνουν όσοι θα απαντήσουν.
Αντί για: «Θεωρείτε επαρκή τη διανομή των ποτών χαμηλής περιεκτικότητας σε αλκοόλ με γεύση που θυμίζει φρούτο;»
Ρωτήστε: «Πόσο εύκολα ή δύσκολα βρίσκετε μπίρα με γεύση φρούτων στα καταστήματα κοντά σας;» (από «Πολύ εύκολα» έως «Πολύ δύσκολα», και «Δεν ψάχνω τέτοια μπίρα»)
Επαρκή για ποιον; Ο προμηθευτής και ο καταναλωτής κρίνουν τη διανομή διαφορετικά, γι’ αυτό ρωτήστε για την εμπειρία του ερωτώμενου. Η τελευταία επιλογή γλιτώνει από τη μαντεψιά όποιον δεν ψάχνει τέτοια μπίρα.
Η Statistics Canada, η στατιστική υπηρεσία του Καναδά, συνιστά να γράφετε κάθε συντομογραφία ολόκληρη («εκπαίδευση για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία», όχι «εκπαίδευση ΥΑΕ») και να αντικαθιστάτε τους ειδικούς όρους με καθημερινές λέξεις. Ορολογία είναι και οι λέξεις που χρησιμοποιεί μόνο η ομάδα σας: κωδικές ονομασίες προϊόντων, συντομεύσεις για τα τμήματα.
Η διπλή άρνηση μπερδεύει τους ερωτώμενους, σημειώνει το Pew. Συνήθως εμφανίζεται όταν μια αρνητική πρόταση αξιολογείται σε κλίμακα «συμφωνώ – διαφωνώ»: το «διαφωνώ» γίνεται τότε άρνηση μιας άρνησης.
Αντί για: «Συμφωνείτε ή διαφωνείτε με την πρόταση: “Το κυλικείο δεν πρέπει να σταματήσει να σερβίρει ζεστό φαγητό”;»
Ρωτήστε: «Πρέπει το κυλικείο να συνεχίσει να σερβίρει ζεστό φαγητό ή να σταματήσει;» («Να συνεχίσει», «Να σταματήσει»)
Ασαφείς ερωτήσεις: αόριστο θέμα, λέξεις όπως «συχνά» και περίοδος που λείπει
Μια ερώτηση είναι ασαφής όταν δύο ερωτώμενοι μπορούν, εύλογα, να τη διαβάσουν ως δύο διαφορετικές ερωτήσεις· τότε οι απαντήσεις τους δεν μπορούν να αθροιστούν. Η Statistics Canada ζητά να δηλώνεται όλο το πλαίσιο αναφοράς: για τι, πού και για ποια περίοδο.
Πρώτη αιτία, το αόριστο θέμα: το «Τι γνώμη έχετε για το παρκάρισμα;» μπορεί να αφορά τις ελεύθερες θέσεις στο κέντρο, το κόστος της στάθμευσης ή τα αυτοκίνητα πάνω στα πεζοδρόμια. Ονομάστε λοιπόν μια συγκεκριμένη κατάσταση:
Ρωτήστε: «Μια συνηθισμένη καθημερινή, πόσο εύκολα ή δύσκολα βρίσκετε θέση στάθμευσης στο κέντρο της πόλης;» (από «Πολύ εύκολα» έως «Πολύ δύσκολα», και «Δεν παρκάρω στο κέντρο»)
Δεύτερη αιτία: η ερώτηση δεν λέει τι να μετρήσει ο ερωτώμενος και σε ποια περίοδο. Ο ιδιοκτήτης ενός καινούργιου συνεργείου ρωτά: «Πόσο συχνά επισκευάσατε το αυτοκίνητό σας τον περασμένο χρόνο;» Κάποιοι θα μετρήσουν τις επισκέψεις σε συνεργείο, άλλοι και όσα επισκεύασαν μόνοι τους, και ο «περασμένος χρόνος» μπορεί να είναι το προηγούμενο ημερολογιακό έτος ή οι τελευταίοι 12 μήνες. Τον ιδιοκτήτη του συνεργείου τον ενδιαφέρουν μόνο οι επισκευές από επαγγελματίες.
Ρωτήστε: «Τους τελευταίους 12 μήνες, πόσες φορές πήγατε το αυτοκίνητό σας για επισκευή σε συνεργείο; Μη μετρήσετε το τακτικό σέρβις ούτε τις επισκευές που κάνατε μόνοι σας.»
Τρίτη αιτία, λέξεις όπως «συχνά» και «τακτικά», που δεν αντιστοιχούν σε συγκεκριμένη ποσότητα. Σε μια μελέτη με φοιτητές, το τι σήμαινε το «συχνά» ως επιλογή απάντησης άλλαζε ανάλογα με το θέμα της ερώτησης (Rocconi και συνεργάτες, 2020). Μέσα στην ερώτηση, μια τέτοια λέξη αφήνει τον καθένα να ορίσει μόνος του πόσο είναι το «συχνά». Όταν χρειάζεστε τον αριθμό που θα παρουσιάσετε στην αναφορά σας, ρωτήστε πόσες φορές σε συγκεκριμένη περίοδο, όπως ζητούν και οι βασικοί κανόνες για τη διατύπωση των ερωτήσεων.
Αντί για: «Γυμνάζεστε τακτικά;»
Ρωτήστε: «Τις τελευταίες 7 ημέρες, πόσες ημέρες κάνατε τουλάχιστον 30 λεπτά άθληση, γρήγορο περπάτημα ή ποδήλατο;» (από 0 έως 7)
Μεγάλες ερωτήσεις: όταν η εξήγηση μπαίνει μέσα στην ερώτηση
Με μια μεγάλη ερώτηση οι ερωτώμενοι διαβάζουν περισσότερα, κι όμως πρέπει να βρουν μόνοι τους τι να μετρήσουν. Η AAPOR συνιστά σύντομες ερωτήσεις, ώστε να μην επιβαρύνονται όσοι απαντούν. Κρατήστε την ερώτηση σε μία πρόταση και βάλτε τον ορισμό πριν από αυτήν ή στην περιγραφή της, που στο Survey.gr εμφανίζεται κάτω από τον τίτλο της ερώτησης (στον επεξεργαστή, το πεδίο «Εισάγετε επιπλέον περιγραφή (προαιρετικό)»).
Αντί για: «Η επόμενη ερώτηση αφορά δραστηριότητες στο σπίτι που απαιτούν χειρωνακτική εργασία. Ως χειρωνακτικές εργασίες εννοούμε, π.χ., σκάψιμο του κήπου, κόψιμο ξύλων, μετακίνηση επίπλων κ.λπ. Πόσο συχνά μέσα στην εβδομάδα ασχολείστε με χειρωνακτικές εργασίες;»
Ρωτήστε: «Σκεφτείτε σωματικές εργασίες στο σπίτι ή στον κήπο που σας κάνουν να λαχανιάσετε, όπως το σκάψιμο, το κόψιμο ξύλων, το μάζεμα ελιών ή τη μετακίνηση επίπλων. Τις τελευταίες 7 ημέρες, πόσες ημέρες κάνατε τέτοια εργασία για τουλάχιστον 10 λεπτά συνεχόμενα;»
Η πρώτη πρόταση είναι ορισμός που ο καθένας μπορεί να εφαρμόσει στον εαυτό του.
Τα παραδείγματα αλλάζουν το τι μετρούν οι ερωτώμενοι. Σε μια μελέτη με ερωτήσεις για τη διατροφή, όσοι έβλεπαν παραδείγματα ανέφεραν συχνότερα τα τρόφιμα της λίστας, ιδίως τα ασυνήθιστα, και οι απαντήσεις φάνηκαν ακριβέστερες όταν τα παραδείγματα θύμιζαν όσα οι ερωτώμενοι αλλιώς θα παρέλειπαν (Tourangeau και συνεργάτες, 2014). Διαλέξτε λοιπόν τα παραδείγματα σκόπιμα: τις περιπτώσεις που ξεχνιούνται εύκολα, μετά από ένα «όπως», όχι μια λίστα που γέρνει την απάντηση. Η διατύπωση που σπρώχνει προς μια απάντηση είναι άλλο πρόβλημα: οι καθοδηγητικές ερωτήσεις.
Ο μεγάλος πίνακας είναι κι αυτός μεγάλη ερώτηση
Ένας πίνακας με πολλές γραμμές και μεγάλες δηλώσεις είναι μια μεγάλη ερώτηση με άλλη μορφή. Σε έναν μεγάλο πίνακα, κάποιοι δίνουν την ίδια απάντηση σε όλες τις γραμμές (straightlining), σημάδι ότι σταμάτησαν να διαβάζουν τις δηλώσεις. Βάλτε μία ιδέα σε κάθε γραμμή (με δύο ιδέες η γραμμή γίνεται διπλή ερώτηση), γράψτε σύντομες δηλώσεις και κρατήστε λίγες γραμμές και λίγες στήλες με σύντομες ετικέτες. Χωρίστε έναν μεγάλο πίνακα ανά θέμα και κάντε τις πιο σημαντικές δηλώσεις ξεχωριστές ερωτήσεις. Στο κινητό ένας φαρδύς πίνακας χρειάζεται οριζόντια κύλιση και οι τελευταίες στήλες δεν φαίνονται μέχρι να τον σύρει κανείς με το δάχτυλο: ελέγξτε τον δικό σας στην «Προεπισκόπηση» από το κινητό.
Πώς εντοπίζετε τις ασαφείς ερωτήσεις πριν στείλετε την έρευνα
Την ασάφεια στις δικές σας ερωτήσεις δεν τη βλέπετε, γιατί ξέρετε τι εννοούσατε. Δύο έλεγχοι βρίσκουν πολλά τέτοια προβλήματα.
Πρώτα διαβάστε κάθε ερώτηση φωναχτά: οι μεγάλες προτάσεις, οι λέξεις όπου σκοντάφτετε και οι διπλές αρνήσεις ακούγονται αμέσως. Έπειτα ρωτήστε για κάθε ερώτηση: ποιον ρωτάω, για τι, για ποια περίοδο και τι πρέπει να μετρήσει; Θα μπορούσαν δύο άνθρωποι να την καταλάβουν διαφορετικά;
Ακολουθεί η πιλοτική δοκιμή, που η AAPOR συνιστά να γίνεται με άτομα που μοιάζουν με όσους θα συμπληρώσουν το ερωτηματολόγιο, για παράδειγμα με γνωστικές συνεντεύξεις. Οι συνεντεύξεις αυτές δείχνουν πώς οι ερωτώμενοι καταλαβαίνουν τις ερωτήσεις, πώς τις σκέφτονται και πώς απαντούν, εξηγεί το Εθνικό Κέντρο Στατιστικών Υγείας των ΗΠΑ (NCHS). Ζητήστε από λίγα τέτοια άτομα να σκέφτονται φωναχτά όσο απαντούν. Μετά από κάθε απάντηση, όχι πριν, ρωτήστε:
- «Τι σημαίνει για εσάς εδώ το “τακτικά”;»
- «Τι μετρήσατε;»
- «Ποια περίοδο σκεφτήκατε;»
- «Υπήρχε κάποια λέξη για την οποία δεν ήσασταν σίγουροι;»
Ξαναγράψτε κάθε ερώτηση που δύο άτομα κατάλαβαν διαφορετικά.
Στο Survey.gr, η «Προεπισκόπηση» δείχνει την έρευνα όπως θα τη δουν οι ερωτώμενοι και δεν δέχεται απαντήσεις· ανοίξτε την και στο κινητό. Πώς να δοκιμάσετε την έρευνα με λίγα άτομα πριν τη στείλετε, με πραγματικές απαντήσεις και χρονομέτρηση, εξηγεί ο οδηγός προετοιμασίας της έρευνας.
| Έλεγχος | Τι εντοπίζει | Διόρθωση |
|---|---|---|
| Διαβάστε την ερώτηση φωναχτά | Μεγάλες προτάσεις, λέξεις όπου σκοντάφτετε, διπλή άρνηση | Συντομέψτε, χωρίστε, διατυπώστε καταφατικά |
| Ψάξτε συντομογραφίες και λέξεις που ξέρει μόνο η ομάδα σας | Ορολογία | Γράψτε τη συντομογραφία ολόκληρη, χρησιμοποιήστε τις λέξεις των ερωτώμενων |
| Ρωτήστε: «Για τι, πού, για ποια περίοδο;» | Αόριστο θέμα, περίοδος που λείπει | Ονομάστε την κατάσταση και την περίοδο |
| Υπογραμμίστε το «συχνά», το «τακτικά», το «τελευταία» | Λέξεις χωρίς συγκεκριμένη ποσότητα | Πόσες φορές σε συγκεκριμένη περίοδο |
| Μετρήστε τις προτάσεις πριν από το ερωτηματικό | Μεγάλη ερώτηση | Μία πρόταση, με τον ορισμό πριν από αυτήν ή στην περιγραφή |
| Μετρήστε τις γραμμές κάθε πίνακα και διαβάστε τις δηλώσεις | Μεγάλος πίνακας | Λιγότερες και πιο σύντομες γραμμές, χωρισμός ανά θέμα |
| Ζητήστε από λίγα άτομα να σκέφτονται φωναχτά όσο απαντούν | Ό,τι δεν βλέπετε μόνοι σας | Ξαναγράψτε και δοκιμάστε ξανά τις ερωτήσεις που αλλάξατε |
Με λίγα λόγια
Την περίπλοκη ερώτηση τη διορθώνουν οι λέξεις των ερωτώμενων και η καταφατική διατύπωση· την ασαφή, ένα δηλωμένο θέμα, μια περίοδος και ένας αριθμός· τη μεγάλη, μία πρόταση και ο ορισμός χωριστά· και τον πίνακα, λίγες σύντομες γραμμές. Πριν στείλετε την έρευνα, διαβάστε τις ερωτήσεις φωναχτά και δοκιμάστε τις με λίγα άτομα σαν τους ερωτώμενούς σας. Για αρχή, ανοίξτε ένα έτοιμο πρότυπο στο θέμα σας και ελέγξτε τις ερωτήσεις του με τον ίδιο τρόπο.
Παραδείγματα ερωτηματολογίων και έτοιμα πρότυπα ανά θέμα
Ανοίξτε ένα πρότυπο κοντά στο θέμα σας και ελέγξτε κάθε ερώτηση με τον ίδιο τρόπο: ένα θέμα, απλές λέξεις, συγκεκριμένη περίοδος.
Δείτε τα πρότυπα